فرضيه و نه وقايع تاريخى اينجا مطالب ديگرى هست كه بايد قدرى روشن بشود . يكى اينكه اين گونه مسائل را ما نبايد مسائل تاريخى تلقى بكنيم ( گرچه اينها اصلًا مربوط به ازمنهء ماقبل تاريخ است ) يعنى همهء اينها يك سلسله فرضيات و حدسيات است . اصلًا بشر راهى ندارد براى اينكه اينها را ثابت كند . يك وقت هست كه از اين ابزارها اين مقدار كشف مىشود كه در يك دوره‌هايى مثلًا بشر در غار زندگى مىكرده ، علائم به دست مىدهد كه در يك دوره‌اى از سنگ به عنوان ابزار استفاده مىكرده ، علائم نشان مىدهد كه از استخوان به عنوان ابزار استفاده مىكرده و از آنها سوزنهاى استخوانى درست مىكرده‌اند ، از علائم استفاده مىشود كه در يك وقتى اصلًا آتش كشف نشده بوده بعد آتش كشف شده ، ذوب فلز وجود نداشته بعد به وجود آمده ، كشتيرانى وجود نداشته بعد به وجود آمده است . به هر حال ، اين مقدارها را مىشود به دست آورد . شايد از روى قرائن معرفت الارضى مسئلهء اقدميّت بعضى نسبت به بعضى را هم بشود به دست آورد . اما روابط را به اين صراحت و قاطعيتى كه اينها مىگويند ، آن اظهارنظر كننده‌هاى اوّلى نمىگويند . اينها گاهى به مذهبيها ايراد مىگيرند ، با اينكه مذهبيها اگر نقلشان هم ضعيف باشد ولى بالاخره منقولٌ عنه‌شان يك منقولٌ عنه معتبرى است . مىگويند در روايت چنين آمده است ؛ در واقع مىخواهند اين روايت را به پيغمبر مستند كنند ، حالا ممكن است ناقل هم ضعيف باشد . اينها داستانهايى را كه از آدم و حوّا نقل مىشود به صورت يك امر خرافى تلقى مىكنند ، در صورتى كه آنچه خودشان به نام علم مىگويند ، از نظر بىمدرك بودن و بىسند بودن و بىدليل بودن صد درجه از آنها بالاتر است ، چون آنها لااقل يك منقولٌ عنه معتبرى دارد ، اگر نقلش معتبر نباشد منقولٌ عنه آن معتبر است . مثل فرضيهء فرويد است كه او يك كشفى در روانكاوى كرده ، بعد كه خواسته دين و مذهب را توجيه كند گفته است : پدر خانواده زنها را تصاحب مىكرد ، بعد بچه‌ها عصبانى شدند و روزى ريختند سر پدر و او را كشتند . چه كتابى چنين چيزى را نوشته ، در كدام تاريخ عالم هست ؟ اين فقط يك فرضيه است كه مىسازند ، يك خيال و يك وهم است . حال ما مىخواهيم ببينيم در درون اين فرضيه تناقضى وجود دارد يا ندارد ؟ ببينيم در مقابل اين فرضيه فرضيهء ديگرى وجود دارد يا ندارد ؟ اگر فرضيهء ديگر وجود دارد ، آيا با آن فرضيه بهتر مىشود مجموع وقايعى را كه داريم توجيه كنيم يا با اين فرضيه ؟ اينها اين مقدار را خودشان قبول كردند كه خيلى از اين جريانها در همان دورهء اشتراك اوليه يعنى قبل از دورهء برده دارى وجود داشته ؛ كشف فلز و ذوب آهن در همان دوره‌ها بوده ، اختراع تير و كمان در همان دوره‌ها بوده ، اهلى كردن حيوانات در همان دوره‌ها بوده ، صنعت كشتيرانى در همان دوره‌ها بوده ، فلاحت ( البته نه در سطح وسيع ، بلكه در يك سطح كم ) در همان دوره‌ها بوده و حتى مبادله در همان دوره‌ها